تفکر انتقادی، فرآیند تجزیهوتحلیل اطلاعات برای تصمیمگیری یا قضاوت کردن است. در این فرآیند، فرد توانایی سوال پرسیدن، ارزیابی و تفسیر اطلاعات را به صورت منطقی دارد. به طور کلی، تفکر انتقادی به زبان ساده یعنی بر اساس اطلاعات قابل اعتماد، قضاوت معتبری داشته باشیم.
برای آشنایی بهتر با مفهوم تفکر انتقادی بیایید آن را از دیدگاه افراد مختلف تعریف کنیم.
ریچارد پل
ریچارد پل، یکی از پیشگامان پژوهش در زمینه تفکر انتقادی است که آن را اینگونه تعریف میکند: تفکر انتقادی توانایی تفکر روشن، دقیق، منطقی و منظم درباره آنچه باور داریم یا انجام میدهیم است.
مایکل بیکر
بیکر تفکر انتقادی را از دیدگاه آموزشی، اینگونه تعریف میکند: تفکر انتقادی توانایی تحلیل و ارزیابی شواهد، شناخت فرضیات و استخراج نتایج معتبر است.
جان دیویی
دیویی، فیلسوف و روانشناس، تفکر انتقادی را به عنوان تفکر باز و پرسشگرانه معرفی میکند: تفکر انتقادی فرآیندی است که انسان را قادر میسازد بهصورت فعال و متفکرانه مسائل را بررسی کند و تصمیماتی مبتنی بر شواهد و استدلال بگیرد.
تاریخچه تفکر انتقادی
مفهوم تفکر انتقادی ریشه تاریخی دارد. ریشه آن به روش تدریس و بینش سقراط در 2500 سال قبل برمیگردد که با روش سوال پرسیدن کنجکاوانه در زمانی کشف شد که مردم نمیتوانستند به طور منطقی ادعایشان را ثابت کنند. سقراط این حقیقت را بنیانگذرای کرد که فرد به پشتوانه قدرت نمیتواند ادعا کند که درک و دانش عمیقی نسبت به امور دارد. بلکه باید شواهد کافی، استدلال دقیق و فرضیات منطقی بیاورد.
شیوه تفکر انتقادی سقراط را افلاطون، ارسطو و شک گرایان یونانی دنبال کردند. در قرون وسطی، تفکر انتقادی سیستماتیک در نوشتهها و آموزشهای متفکران آن زمان مشهود بود. در دوره رنسانس، انبوه دانشمندان اروپایی، شروع به تفکر انتقادی کردند درباره مذهب، هنر، جامعه، ذات انسان، قانون آزادی کردند.
این روند ادامه داشت تا قرن نوزدهم که تفکر انتقادی گسترش بیشتری یافت و در حوزه زندگی اجتماعی انسان هم مطرح شد. در آن زمان، تفکر انتقادی در مسائل کاپیتالیسم به کار گرفته شد و موجی از انتقادات به امور اجتماعی و اقتصادی را به دنبال داشت.
تفکر انتقادی روز به روز پیشرفت کرد، به طوری که امروزه، ما در تمام حوزهها شاهد کاربرد آن هستیم و میبینیم که بدون تفکر انتقادی به راحتی دچار انحراف میشویم.
ارزشهای بنیادین تفکر انتقادی
ارزشهای بنیادین تفکر انتقادی، اصول و ویژگیهایی هستند که این نوع تفکر را مؤثر و کارآمد میکنند و به افراد کمک میکنند تصمیمات و قضاوتهای دقیق و منطقی داشته باشند. مهمترین آنها عبارت است از:
خودآگاهی (Self-awareness)
فرد باید نسبت به باورها، پیشفرضها و تعصبات خود آگاه باشد تا بتواند آنها را بررسی و کنترل کند.
استقلال فکری (Independent thinking)
توانایی فکر کردن بدون تأثیر بیش از حد از نظرات دیگران و توانایی شکل دادن به دیدگاههای منطقی و مبتنی بر شواهد.
کنجکاوی (Curiosity)
میل به پرسشگری و جستجوی اطلاعات معتبر برای درک بهتر مسائل و عدم پذیرش ساده هر گونه ادعا.
صداقت فکری (Intellectual honesty)
پذیرش شواهد حتی اگر با باورها و پیشفرضهای شخصی در تضاد باشند و تلاش برای رسیدن به حقیقت بدون سوگیری.
منطق محوری (Logical reasoning)
توانایی تحلیل منطقی شواهد و استدلالها و ایجاد ارتباط بین اطلاعات برای رسیدن به نتیجه درست.
احترام به دیدگاههای دیگران (Respect for others’ viewpoints)
شنیدن و درک دیدگاههای متفاوت بدون پیشداوری، که کمک میکند تحلیل جامعتر و عادلانهتری داشته باشیم.
تعهد به یادگیری مستمر (Commitment to lifelong learning)
پذیرش اینکه دانش نامحدود است و همواره باید با مطالعه، تجربه و بازخورد، مهارت تفکر انتقادی را تقویت کرد.
چطور به صورت انتقادی فکر کنیم؟
هیچ راه مشخصی برای فکر کردن به صورت انتقادی نیست. نحوه بررسی اطلاعات توسط شما به منبع اطلاعاتی که استفاده میکنید بستگی دارد.
با این حال، میتوانید به طور سیستماتیک و انتقادی با پرسیدن یک سری سوالات خاص، اطلاعات به دست آمده را آنالیز کنید. سوالاتی که میپرسید باید روی ارتباط، قدرت، درستی و هدف منبع اطلاعات متمرکز باشند.
برای اینکه تفکر انتقادی داشته باشید، بهتر است سوالات زیر را بپرسید:
- نویسنده مطلب چه کسی است؟ آیا در این زمینه تخصص دارد؟
- چه میگوید؟ آیا استدلالش مشخص است؟ آیا میتوانید مطالب را خلاصه کنید؟
- چه موقع این حرف را زده است؟ آیا منبع آن جدید است؟
- این اطلاعات در کجا منتشر شده است؟ آیا یک مقاله آکادمیک است؟
- چرا نویسنده، این مطلب را منتشر کرده است؟ انگیزهاش از این کار چه بوده؟
- چطور استدلال کرده است؟ آیا مدرک و شاهدی هم دارد؟ آیا به نظرات یا احساسات متکی است؟ آیا از استدلالهای دیگر هم استفاده کرده است؟
همچنین تفکر انتقادی شامل این میشود که به تعصبات و انحرافات خودتان هم آگاه باشید، نه اینکه فقط تعصبات دیگران را در نظر بگیرید. وقتی استدلال یا نتیجهگیری میکنید، میتوانید سوالات مشابهی درباره حرفهای خودتان هم بپرسید:
- آیا فقط شواهدی را در نظر گرفتهام که از نظرات من پشتیبانی میکنند؟
- آیا استدلال من به طور واضح و مشخص مطرح شده و منبع معتبری پشت آن قرار دارد؟
- آیا اگر شخص دیگری این استدلال را میآورد، آن را قبول میکردم؟
مهارتهای پایه تفکر انتقادی
مهارتهای پایه تفکر انتقادی، تواناییها و فرآیندهایی هستند که فرد را قادر میسازند بهطور منطقی، دقیق و آگاهانه اطلاعات را تحلیل و ارزیابی کند. مهمترین مهارتهای تفکر انتقادی عبارتند از:
شفافسازی
شفافسازی یعنی مشخص کردن دقیق مسئله، هدف و موضوع بحث تا بتوان روی اطلاعات مرتبط تمرکز کرد و از درگیر شدن با دادههای بیربط یا حواسپرتی جلوگیری نمود. این مهارت پایهای است که مسیر تحلیل منطقی و بررسی شواهد را هموار میکند.
پرسشگری
مهارت پرسشگری شامل توانایی طرح سوالات دقیق درباره اطلاعات، منابع و استدلالهاست. با پرسیدن سؤالهای درست میتوان اعتبار و صحت اطلاعات را سنجید و دیدگاههای مختلف را به چالش کشید، که زمینهساز تحلیل منطقی است.
شناسایی استدلالها
این مهارت به فرد کمک میکند نکات اصلی، ادعاها و پیشفرضهای موجود در یک متن یا استدلال را تشخیص دهد. با شناسایی دقیق این اجزا، تحلیل و ارزیابی اطلاعات آسانتر و هدفمندتر میشود.
تجزیهوتحلیل
تجزیهوتحلیل شامل بررسی جزئیات اطلاعات، شواهد و استدلالهاست تا بفهمیم چگونه اجزا با هم کار میکنند و به چه نتیجهای منجر میشوند. این مهارت باعث میشود استدلالها و دادهها را عمیقتر و دقیقتر درک کنیم.
استدلال منطقی
استدلال منطقی شامل توانایی بررسی روابط علت و معلول و استخراج نتایج درست از اطلاعات موجود است. این مهارت پایهای است برای اطمینان از اینکه تحلیلها و نتیجهگیریها بر اساس منطق و شواهد مستدل شکل گرفتهاند.
جمعبندی
در این مقاله، به بررسی مفهوم تفکر نقادانه به زبان ساده پرداختیم و روشهایی را برای تقویت آن بررسی قرار دادیم. اگر به مثالهایی که در این مقاله مطرح شد فکر کنیم، قطعاً میتوانیم به مسائل آینده نگاهی منطقی، دقیق و بدون تعصب داشته باشیم و با بهرهگیری از تفکر انتقادی، به دنبال بهترین راهحلها بگردیم.
